Gå til sidens hovedinnhold

Heddal Bygdetun – museum som øydegard

Er Heddal bygdetun eit lokalhistorisk museum heilt utan historiekulturell kompetanse? Eller er det enda verre – er det sjølve interessa for lokalhistoria som manglar?

KRONIKK

Det er forsvinnande lite av fagleg aktivitet både på tunet og på nettet, og det som blir produsert av formidling, ser frå ein fagleg synsvinkel stort sett ut til å vere sjanglande i rommet mellom det uinteressante og det direkte skadelege. Underordninga i høve til det konsoliderte NIA stend stadig tydelegare fram som ein veg mot undergang.

Dette er ein krass dom, men etter fadesen med bunadsutstillinga i 2018, der museet presterte å kveste ikkje berre sitt eige omdømme, men jamvel omdømmet til sjølve bunadstradisjonen i same slengen, må NIA finne seg i å bli vurdert med ein viss skepsis. Dei må også tole å bli møtt med krav om å rette opp inntrykket. Når ein ny sommarsesong er i vente, kan det vere på tide å kikke litt på aktivitetar, planar og program.

Eit utgangspunkt kan vere formidlinga på nettet, sidan dette burde vere eit satsingsområde i pandemiens tid. Men der finst svært lite, bortsett frå nokre få og spreidde facebook-oppdateringar. Nyleg slapp ein likevel ein animasjonsfilm som skal promotere Heddal bygdetun: «Reventyr» om bjørnen og reven. Denne filmen ligg – eg vil seie dessverre – lett tilgjengeleg på nettet, og alle kan gjere seg sine meiningar om kor vittig eller fengande han er. Men vurderer ein han som formidling av lokal kulturarv, burde han aleine vere diskvalifiserande frå jobben med å representere den lokale kulturhistoria. For det fyrste er handsaminga av eventyrtradisjonen beintfram destruktiv. Denne litteraturen som har overlevd sidan Atlantis gjekk under, og som ikkje minst på våre kantar er blitt utvikla til ein særprega, vital og mangfelt forteljetradisjon, er her skvisa gjennom ei banaliseringsmaskin og rana for alle dei kvalitetar som gjennom årtusena har berga han. Det skjemmande resultatet er noko lunka piss som ikkje ein gong har lukt eller farge. Kva gjeld Heddal bygdetun, stend dette att som ei vilkårleg valt og tom kulisse, og filmens pinlege blødmer kunne like godt ha utspela seg i eit grustak – faktisk ville det vori å føretrekke. Mannen på garden er ein karikert bygdegubbe i setesdalkufte og LillehammerOL-bukse som snøftar eit slags normert bymål med tynn L, og sjølv bjørnen og reven flottar seg med Oslo S-dialekt frå 1980-talet. Som formidlingstiltak uttrykker denne filmen lite anna enn ei tru på at lokal identitet er ei lygn, og at ungar som kjem til museet er idiotar. Eg vil kalle dette ein dårleg start på sesongen.

Gjeng ein så inn på sommarprogrammet til museet, finn ein følgjande aktivitetar: Omvisning. Mate dyrene. Jakten på stabburstyven. Mikkels eggjakt. Bamse Brakars revejakt. Søndagar og tysdagar slår ein til ekstra, og let dei besøkande få lage sitt eige steintroll for NOK 25.

Aktivitetar for barnefamiliar er naudsynte element, og desse syslane kan sikkert vere greie nok. Men det er ikkje tilstrekkeleg, og som reventyr-filmen også understrekar: dette kunne ha vori gjort kvar som helst. Eit museum må uansett ha større ambisjonar enn dette.

Eg ser ikkje spor etter faglege aktivitetar nokon stad – om ein da ikkje reknar 20 minuttars gaida kappgang på tunet som fagleg. Eg ser heller inga vedkjenning av at ein er ein sentral institusjon i ei bygd med rik kulturhistorie i eit område omfatta av global interesse. Her er ikkje spor av innsikt i folkediktingsarven som blei samla inn i nettopp desse bygdelaga, her spelast ikkje opp til nokon refleksjon over korleis livet var innanfor dei rammene som bygningane rissar opp, og langt mindre blir ein invitert til å spekulere over kva dette vil kunne seie oss i dag. Fluga på lorten er språket: Her er ingen som helst spor av det språket som ber bygdas identitet og historie – og som somme framleis talar. Alle tekstar er skrivne ikkje berre på bokmål, men jamvel den konservative forma, som om man var på Bygdøen: Ein skriv om «grøt» og «dyrene», og ein snakkar om «tyven». Eg tippar Murukleiven veltar seg i raseri under kyrkjegardsmuren like nedanfor.

Er desse døma tilfeldige? Er det småtteri? Nei, eg fryktar dette er dekkande bilde av stoda for bygdetunet av i dag. I dette ligg at museet ikkje er i nærleiken av å fylle rolla som ein stad for å undersøke og forstå den lokale kulturhistoria. Her er inga fagleg utvikling sidan det kom vatn i slangen på tunet, her er ingen nye utstillingar, ingen nye spørsmål – i det heile tatt inga interesse som helst for kva alt dette betyr, eller kvifor det er viktig.

Denne mangelen på kulturhistorisk kompetanse er like påfallande som sørgjeleg. Særleg nedslåande er det ut frå mulegheitene ein har nettopp her: Like nedanfor er ein av dei aller største turistmagnetane i mange mils omkrins, som trekker spesifikt kulturhistorisk interesserte frå nær sagt alle delar av verda heilt inntil porten på bygdetunet, og ein flott kulturstig er lagt mellom dei. Kom hit til oss, seier så tunverten, her kan du jakte på eggene. Ein må verkeleg gå til dei mest einfelte karakterane i eventyra for å finne maken til fåvit.

Stavkyrkja er forresten heller ikkje utan skuld i denne samanhengen, om ein ser på måten ho kler seg for å tekkast dei besøkande. På nettsidene hennar blir ein fortalt «sagnet om Heddal stavkirke», og i denne attforteljinga blir ein servert slikt som dette: «’Si meg fremmede, hva er så disse ønsker’, undret Raud.» Den turist skal ha hatt det travelt, som trur at det er slik heddalsbonden pratar. Og lite med kunnskap skal dei kulturhistoriske institusjonane ha, som byr folk på slikt.

At NIA ikkje ser kva som står på spel her, er ei gåte. At ein ikkje sett større ressursar inn i forvaltinga av denne arven, er ein vits. For dette er, ærleg tala, langt frå godt nok. Det er ikkje godt nok for turistane, og ikkje for Heddal eller Telemark heller. Kva skal me med kulturhistoriske institusjonar, om dei ikkje er interesserte i å vere kulturhistoriske institusjonar?

Kommentarer til denne saken